W gminie Chocianów, będącej obszarem dawnego osadnictwa, znajduje się szereg obiektów odznaczających się dużej rangi walorami kulturowymi. W całej gminie są 22 obiekty wpisane do rejestru zabytków, w tym 5 w mieście.
Układ przestrzenny, objęty ochroną konserwatorską w Chocianowie obejmuje historyczną układ urbanistyczny w granicach zawartych pomiędzy ulicami: Parkową, Głogowską, Kolejową, Ogrodową i Wspólną oraz sąsiadujący zespół pałacowo – parkowy, który jest zaliczany do najcenniejszych rezydencji barokowych na dolnym śląsku. Obecną barokową formę pałac uzyskał w wyniku przeprowadzanej w XVIII wieku gruntownej przebudowy średniowiecznego zamku, założonego tu w XII wieku przez Bolka I Świdnickiego. Na uwagę zasługują również oficyny przypałacowe i naśladujący antyczną świątynię grecką pawilon ogrodowy. Zabytkowy park zajmuje powierzchnię 13,42 ha. Najcenniejsze są tu wiekowe dęby, wiązy i topole.
Pozostałe zabytki to pojedyncze obiekty, głownie kościoły, pałace, parki, cmentarzem, budynki o charakterze gospodarczym (wiatrak w chocianowcu). Oprocz miasta występują one we wsiach: Brunów – 3 obiekty, Chocianowiec – 3 obiekty, Pogorzeliska, 2 obiekty, trzebnice, 1 obiekt, Trzmelów – 2 obiekty i Żabice – 1 obiekt. Poza tym na obszarze miasta znajduje się 6, a na terenie gminy 158 obiektów o walorach zabytkowych ujętych w ewidencji Państwowej Służby Ochrony Zabytków.

Pierwsza informacja o istnieniu w Chocianowie kaplicy – zwanej kaplicą Dornheimów ( bracia Krzysztof i Mikołaj von Dornheim byli właścicielami chocianowskiego zamku w latach 1444 – 1507 ) pochodzi z roku 1487. Była to prawdopodobnie drewniana kaplica należąca do parafii Trzebnice. Kaplica ta została przejęta przez ewangelików w 1524 roku. Najprawdopodobniej w roku 1595 w miejsce kaplicy został wybudowany murowany kościół. Wojna trzydziestoletnia (1618 – 1648 ) spowodowała nieobliczalne straty materialne jak również śmierć wielu ludzi. W październiku 1633 roku Chocianów został spalony a wcześniej doszczętnie obrabowany przez wojska armii cesarskiej (katolickiej) Albrechta Wallensteina. Miasto przestało istnieć na 15 lat. Dopiero w 1650 roku rozpoczęto jego odbudowę; w tym również kościoła (obecny kościół pw. Św. Józefa na Pl. Wolności). Wizytatorzy kościelni w 1655 roku stwierdzili iż „kościół był murowany, podobnie jak zakrystia i ładna wieża z dwoma dzwonami i zegarem. Dach kościoła i wieży pokryty był dachówką. W 1702 roku wieża została podwyższona a jej szczyt został zwieńczony nową kopułą. Remont ten kosztował 283 talary i 8 srebrnych groszy. Roboty zakończono 19 pażdziernika 1702 roku. Pracami kierował Christoph Kugler z Rokitek. Niestety wieża w niedługim czasie uległa zniszczeniu. Ogromna wichura w nocy 7 lutego 1734 roku mocno nadwyrężyła kopułę wieży. Mistrz budowlany David Weydelhofer za kwotę 50 talarów naprawił kopułę. Jednak nie było to największe zniszczenie jakie miało nastąpić. 30 października 1746 podczas wielkiego pożaru Chocianowa spłonęła większa część zabudowy miasta i kościół. W lutym 1747 roku rozpoczęto odbudowę kościoła – zakończono 11 miesięcy później. Natomiast wieża kościelna została odbudowana dopiero 30 czerwca 1766 roku. Obecnie na wieży jest tylko jeden dzwon, który został ufundowany przez Johanna Gescheidta w 1767 roku. Z „dedykacji” – napisu umieszczonego na dzwonie wynika, że dzwon metaforycznie „przepłynął” przez ogień pożarów, które tak bardzo zniszczyły nasze miasto. Jak widać na zdjęciach dzwon prezentuje się wspaniale; patyna nadaje mu piękną zielonkawą barwę.

Na wieży znajdują się zegar (trudno było mi stwierdzić kiedy zainstalowany) oraz mechanizm zegarowy. Mechanizm ten został wykonany w 1825 roku w Silbergu – Srebrna Góra, w znanej fabryce zegarów Eppner & Co.

Na zewnętrznej ścianie wieży zamontowana jest tablica pamiątkowa. Upamiętnia śmierć trzech francuskich jeńców rozstrzelanych w tym miejscu przez Niemców podczas II wojny światowej. Egzekucje przeprowadzono publicznie; również z udziałem dzieci z miejscowej szkoły. Jeńcy pracowali w miejscowej fabryce – obecnie CHOFUM S.A. Tablicę zaś ufundował ich kolega niewoli Pan Lucien Collot. Uroczystość odbyła się w 1968 roku.

Dziękuję serdecznie księdzu proboszczowi Zbigniewowi Szymerowskiemu za udostępnienie mi wstępu na wieżę gdzie mogłem wykonać te unikalne zdjęcia.

Zbigniew Machoń

Chocianów luty 2007r.

Najstarszym i najciekawszym zabytkiem w Chocianowie jest pałac będący głównym obiektem barokowej rezydencji w skład której wchodzą również oficyna dla służby, stajnia dworska, kuźnia oraz pawilon ogrodowy - w pewnym okresie nazywany „świątynią dumania”.


Ponieważ nie przeprowadzono do tej pory kompleksowych badań archeologicznych i architektonicznych nie określono też wszystkich najstarszych zachowanych elementów średniowiecznego zamku. Przyjmuje się, że zamek rozpoczął budować Bolko I Surowy książę świdnicki w 1297 roku – G. Thebesius Liegnitzische Jahrbucher II, 131 Jawor 1733.

Budowla w formie gotyckiej warowni przetrwała w swojej formie do 1407 roku kiedy to została przebudowana przez Ruprechta księcia legnickiego – mówi o tym pergaminowy dokument książęcy datowany na 5 grudnia 1407r. Trzonem założenia aż do tej pory jest monumentalna prostokątna wieża ( obecnie wysoka na 61 metrów), której kamienne mury zachowały się w obecnej budowli.

Przebudowa na nowożytną siedzibę została dokonana ok. 1600 roku, kiedy właścicielem był Zygmunt von Nostitz. Wtedy podwyższono wieżę.

W roku 1698 zamek został gruntownie wyremontowany z powodu znacznych uszkodzeń spowodowanych działaniami podczas wojny trzydziestoletniej. W 1700 roku na wieży zamkowej został założony hełm.

Olbrzymia barokowa rezydencja jest wynikiem kompleksowej przebudowy w latach 1728 – 1732 według projektu Marcina Frantza dla ówczesnego właściciela Melchiora Gottliba Rederna.

„ Wielka rezydencja w Chocianowie stanowi również typowy przykład osiemnastowiecznej modernizacji. Zwarta kubiczna forma budowli jest wynikiem gruntownej [...] barokizacji starszego założenia zamkowego, którego masywna kwadratowa wieża została wtopiona w nową bryłę rezydencji jako dominujący akcent pionowy. [...] Ze względu na adaptację starszego budynku i konieczność dostosowania się do zastanej sytuacji terenowej (przebieg drogi) pałac chocianowski został sprzężony z dziedzińcem honorowym i parkiem w sposób nietypowy: fasada (od zachodu) zwrócona jest w kierunku wjazdu, natomiast park założono nie od wschodu, lecz od południa. [...] Rozkład wnętrz pałacu jest nieregularny i wykazuje reminiscencje pierwotnego układu skrzydeł dostawionych do kwadratowej wieży. [...] Rozwiązanie schodów jako systemu biegów i podestów nie ograniczonych ramami klatki schodowej należy do rzadkich na Śląsku innowacji. [...] Nieregularny i zdwojony częściowo rytm pilastrów elewacji ogrodowej wskazuje na trudności wynikłe z adaptacji starszych partii budowli. [...] Zwarty blok budynku nakryty jest łamanym dachem z lukarnami, nad którymi wznosi się potężny masyw wieży opiętej w dolnej części w narożach podwójnymi pilastrami; nad jej kwadratowym trzonem ustawiony jest wysmukły dwuprześwitowy hełm. [...] w Chocianowie, mimo nowego repertuaru formalnego, tak w zakresie kompozycji przestrzeni (dziedziniec paradny i park), rozwiązania wnętrz (schody paradne powiązane z salą) jak i artykulacji, widoczny jest typowy dla śląskiej architektury rezydencjalnej XVIII wieku synkretyzm. „ K. Kalinowski Architektura doby baroku na Śląsku PWN Warszawa 1977.

Dane techniczne pałacu:

Kubatura – 25.026 m
Powierzchnia użytkowa – 2.518 m2
Liczba kondygnacji – 2 plus poddasze
Liczba pomieszczeń: piwnice – 15, parter – 12, I piętro – 11, poddasze – 10

Opracowanie tekstu i zdjęcia Zbigniew Machoń